Mobileમાં Spam Calls કેવી રીતે ઓળખવા? અજાણ્યા અને Fake Callsથી બચવાની સરળ રીતો

આજના સમયમાં મોબાઇલ વગરનો એક દિવસ પસાર કરવો પણ મુશ્કેલ લાગે છે. સવારે ઉઠ્યા પછીથી લઈને રાત્રે સૂતા સુધી આપણે કોઈને કોઈ રીતે મોબાઇલનો ઉપયોગ કરતા હોઈએ છીએ. પરિવારના સભ્યો સાથે વાત કરવી હોય, ઓનલાઈન પેમેન્ટ કરવું હોય, શોપિંગ કરવું હોય કે પછી કોઈ કામ માટે ફોન કરવો હોય, મોબાઇલ દરેક જગ્યાએ ઉપયોગી છે.

પરંતુ મોબાઇલનો ઉપયોગ વધ્યો છે તેમ તેની સાથે જોડાયેલી કેટલીક સમસ્યાઓ પણ વધી છે. તેમાંની એક મોટી સમસ્યા છે Spam Calls. ઘણી વખત આપણા ફોન પર એવા નંબર પરથી કોલ આવે છે જેને આપણે ઓળખતા નથી. ક્યારેક સામેની વ્યક્તિ કોઈ કંપનીમાંથી બોલતી હોવાનો દાવો કરે છે, તો ક્યારેક બેંક, ક્રેડિટ કાર્ડ, ઈન્સ્યોરન્સ અથવા સરકારી વિભાગનું નામ લઈને વાત કરે છે.

કેટલાક કોલ માત્ર જાહેરાત માટે હોય છે, પરંતુ દરેક કોલ એટલો સામાન્ય હોય એવું નથી. કેટલાક લોકો ફોન દ્વારા તમારી વ્યક્તિગત માહિતી મેળવવાનો અથવા પૈસાની છેતરપિંડી કરવાનો પ્રયાસ પણ કરી શકે છે.

એટલે આજના સમયમાં માત્ર મોબાઇલ ચલાવવો આવડવો પૂરતો નથી. કયો કોલ સાચો છે અને કયો કોલ શંકાસ્પદ છે તે સમજવું પણ જરૂરી છે.

Spam Call એટલે શું?

સરળ ભાષામાં કહીએ તો એવો અનિચ્છનીય ફોન કોલ જે તમને વારંવાર જાહેરાત, માર્કેટિંગ અથવા કોઈ પ્રકારની છેતરપિંડી માટે કરવામાં આવે તેને Spam Call કહી શકાય.

ધારો કે તમે કોઈ ક્રેડિટ કાર્ડ માટે અરજી જ કરી નથી, છતાં તમને વારંવાર ફોન આવે કે “તમારા માટે ખાસ Credit Card Offer છે.” આ Marketing Spam Call હોઈ શકે છે.

બીજી તરફ કોઈ વ્યક્તિ ફોન કરીને કહે કે “તમારા બેંક એકાઉન્ટમાં સમસ્યા છે, તરત OTP આપો” તો આ માત્ર Spam નહીં પરંતુ Fraud Attempt પણ હોઈ શકે છે.

એટલે દરેક Spam Call Fraud હોય એવું નથી, પરંતુ શંકાસ્પદ Callને ઓળખીને સાવચેત રહેવું ખૂબ જરૂરી છે.

અજાણ્યો નંબર એટલે Spam Call?

આ સવાલ ઘણા લોકોના મનમાં હોય છે. તેનો સીધો જવાબ છે—ના.

અજાણ્યો નંબર પરથી આવતો દરેક કોલ Spam નથી હોતો. ઘણી વખત કોઈ મિત્ર અથવા ઓળખીતો વ્યક્તિ નવા નંબર પરથી ફોન કરી શકે છે. Delivery Boy, Office, Customer અથવા કોઈ જરૂરી વ્યક્તિનો નંબર પણ તમારા ફોનમાં સેવ ન હોય શકે.

એટલે માત્ર નંબર અજાણ્યો છે એટલા માટે તેને તરત Spam માની લેવાની જરૂર નથી.

પરંતુ જો અજાણ્યા નંબર પરથી ફોન આવે અને વાત દરમિયાન સામેની વ્યક્તિ પૈસા, OTP, PIN, Password અથવા વ્યક્તિગત માહિતી માંગે, તો સાવધાન થઈ જવું જોઈએ.

1. વારંવાર એક જ પ્રકારના કોલ આવે તો સાવધાન

Spam Callsની સૌથી સામાન્ય નિશાની છે વારંવાર આવતા અનિચ્છનીય કોલ.

ધારો કે તમને દરરોજ અલગ-અલગ નંબર પરથી એક જ પ્રકારની Offer, Loan અથવા Credit Card માટે ફોન આવે છે. તમે કોઈ રસ બતાવ્યો નથી છતાં ફોન ચાલુ રહે છે. આવી સ્થિતિમાં તે કોલને Block અથવા Report કરવો યોગ્ય છે.

કેટલાક Spam Callમાં સામેની વ્યક્તિ થોડા સેકન્ડમાં ફોન કાપી નાખે છે. ત્યારબાદ તમને પાછો ફોન કરાવવા માટે પણ પ્રયાસ હોઈ શકે છે.

એટલે અજાણ્યા નંબર પરથી વારંવાર આવતા કોલને સામાન્ય માનીને અવગણશો નહીં.

2. ફોન કરનાર બેંકનો કર્મચારી હોવાનો દાવો કરે

આ પ્રકારના કોલથી ખાસ સાવધાન રહેવું જોઈએ.

ફોન કરનાર વ્યક્તિ કહી શકે છે કે, “હું તમારી બેંકમાંથી બોલું છું. તમારા Accountમાં KYC Update બાકી છે.”

ત્યારબાદ તે તમારું Account Number, ATM Cardની માહિતી, CVV અથવા OTP જેવી વિગતો માંગવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે.

ક્યારેક સામેની વ્યક્તિ ખૂબ જ વિશ્વાસથી વાત કરે છે. તેને તમારી બેંકનું નામ પણ ખબર હોય શકે છે. પરંતુ માત્ર આટલી માહિતીના આધારે ફોન સાચો છે એવું માનવું યોગ્ય નથી.

જો બેંક સંબંધિત કોઈ સમસ્યા હોય તો ફોન પર મળેલી માહિતી પર સીધો વિશ્વાસ કરવાને બદલે બેંકની Official App, Website અથવા Customer Care નંબરથી તપાસ કરવી વધુ સુરક્ષિત છે.

3. OTP માંગવામાં આવે તો તરત સાવધાન

OTP એટલે One Time Password. તેનો ઉપયોગ ઘણા ઓનલાઈન Login અને Transactions દરમિયાન થાય છે.

જો કોઈ વ્યક્તિ તમને ફોન કરીને કહે કે “તમારા મોબાઇલ પર OTP આવ્યો હશે, મને કહી દો” તો OTP આપવો નહીં.

કેટલાક લોકો “KYC માટે OTP જોઈએ છે”, “Account Activate કરવા OTP જોઈએ છે” અથવા “તમારું Card બંધ થઈ જશે” જેવી વાત કરીને OTP મેળવવાનો પ્રયાસ કરે છે.

અહીં એક સરળ નિયમ યાદ રાખો:

OTP કોઈ અજાણ્યા વ્યક્તિને ફોન પર ક્યારેય ન જણાવો.

જો તમને કોઈ Transaction વિશે શંકા હોય તો પહેલા તમારા બેંક અથવા સંબંધિત Appમાં તપાસ કરો.

4. “તમને ઇનામ મળ્યું છે” એવો કોલ

લાલચ આપીને લોકોને ફસાવવાની રીત નવી નથી. આજે આ કામ ફોન દ્વારા પણ થાય છે.

તમને ફોન આવે અને કહેવામાં આવે કે તમે Lucky Drawમાં કાર, મોબાઇલ, Cash Prize અથવા કોઈ મોટું ઇનામ જીત્યા છો.

તમને કદાચ આશ્ચર્ય થશે કે “મેં તો કોઈ Contestમાં ભાગ લીધો જ નથી.”

ત્યારબાદ સામેની વ્યક્તિ કહી શકે છે કે ઇનામ મેળવવા માટે Registration Fee અથવા Tax ભરવો પડશે.

આવી વાત સાંભળીને તરત પૈસા મોકલવા નહીં. ખાસ કરીને તમે કોઈ Contestમાં ભાગ લીધો જ ન હોય તો ઇનામની વાત પર વિશ્વાસ ન કરવો.

5. ફોન કરનાર તમને ડરાવે છે

Spam અને Fraud Callsમાં ડરાવવાની રીત પણ ઘણી જોવા મળે છે.

ઉદાહરણ તરીકે કોઈ વ્યક્તિ કહી શકે:

“તમારું Bank Account આજે બંધ થઈ જશે.”

“તમારા SIMનું KYC બાકી છે.”

“તમારા નામે કેસ નોંધાયો છે.”

“તમારા Credit Cardમાં મોટી સમસ્યા છે.”

આવી વાત સાંભળીને ઘણા લોકો ગભરાઈ જાય છે અને સામેની વ્યક્તિ જે કહે તે કરવા લાગે છે.

પરંતુ આવી સ્થિતિમાં સૌથી પહેલા શાંત રહેવું જરૂરી છે.

ફોન પર મળેલી માહિતી સાચી છે કે નહીં તે તપાસ્યા વગર કોઈ Payment કે Information Share કરશો નહીં.

6. “હમણાં જ કરો” કહેવામાં આવે

જો કોઈ વ્યક્તિ તમને વિચારવાનો સમય ન આપે તો આ પણ એક મોટો Warning Sign છે.

“માત્ર બે મિનિટમાં Offer પૂરી થઈ જશે.”

“હમણાં Payment નહીં કરો તો Account Block થશે.”

“આ OTP અત્યારે જ જણાવો.”

આવી ઉતાવળ કરાવતી વાતો સાંભળીને નિર્ણય ન લેવો.

જરૂરી કામ હોય તો પણ તમે ફોન કાપીને સંબંધિત કંપનીની Official Website અથવા App દ્વારા તપાસ કરી શકો છો.

ઉતાવળમાં લીધેલો નિર્ણય ઘણી વખત નુકસાન કરાવી શકે છે.

7. UPI દ્વારા પૈસા મોકલવાનું કહે

આજકાલ UPIનો ઉપયોગ ખૂબ સામાન્ય બની ગયો છે. તેની સાથે UPI સંબંધિત Scam પણ જોવા મળે છે.

કોઈ વ્યક્તિ તમને ફોન કરીને કહી શકે કે તે તમને પૈસા મોકલવા માંગે છે. ત્યારબાદ તે તમને કોઈ UPI Request Accept કરવા અથવા UPI PIN નાખવા કહે.

અહીં સાવધાન રહેવું ખૂબ જરૂરી છે.

કોઈ વ્યક્તિ તમને પૈસા મોકલવાના નામે PIN નાખવાનું કહે તો પહેલા સારી રીતે તપાસો કે ખરેખર શું થઈ રહ્યું છે. કોઈ અજાણ્યા વ્યક્તિની વાત માનીને UPI Request Accept કરવી કે Payment કરવું યોગ્ય નથી.

8. Mobileમાં “Spam” અથવા “Suspected Spam” દેખાય

આજકાલ ઘણા Smartphonesમાં Spam Protection જેવી સુવિધાઓ જોવા મળે છે.

કોઈ નંબરથી ફોન આવે ત્યારે ફોનની Screen પર “Spam”, “Suspected Spam” અથવા “Telemarketing” જેવી Warning દેખાઈ શકે છે.

જો આવી Warning દેખાય તો કોલ લેતા પહેલાં સાવધાન રહેવું.

પરંતુ અહીં એક વાત ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ કે મોબાઇલની Spam Detection સિસ્ટમ દરેક શંકાસ્પદ નંબરને 100 ટકા ઓળખી શકે એવું જરૂરી નથી.

એટલે ફોનમાં Warning ન દેખાય તો પણ અજાણ્યા વ્યક્તિને Sensitive Information આપવી નહીં.

9. Personal Information માંગવામાં આવે

કોઈ અજાણી વ્યક્તિ ફોન કરીને તમારી વ્યક્તિગત માહિતી માંગે તો સાવધાન રહો.

જેમ કે:

• જન્મતારીખ
• સરનામું
• બેંક Accountની માહિતી
• ATM Cardની માહિતી
• Card Number
• CVV
• PIN
• OTP
• UPI PIN
• Password
• Verification Code

આવી માહિતી ફોન પર આપવાનું ટાળો.

ઘણી વખત Scam કરનાર વ્યક્તિ તમારી કેટલીક માહિતી પહેલેથી જાણતી હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે તેને તમારું નામ અથવા મોબાઇલ નંબર ખબર હોય શકે છે. આ જોઈને તમને લાગે કે ફોન સાચી જગ્યાએથી આવ્યો છે.

પરંતુ તમારી થોડી માહિતી કોઈને ખબર છે એટલે તે વ્યક્તિ વિશ્વસનીય છે એવું જરૂરી નથી.

10. Missed Call આવે એટલે તરત Callback ન કરો

અજાણ્યા નંબર પરથી Missed Call આવ્યો હોય તો તરત પાછો ફોન કરવો જરૂરી નથી.

જો કોલ ખરેખર જરૂરી હશે તો સામેની વ્યક્તિ ફરીથી સંપર્ક કરવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે.

ખાસ કરીને કોઈ નંબર વારંવાર Missed Call આપે અને તમે તેને ઓળખતા ન હોવ તો પહેલા નંબર વિશે તપાસ કરો. ફોનમાં Spam અથવા Report વિકલ્પ હોય તો તેનો ઉપયોગ પણ કરી શકો છો.

Spam Call આવે ત્યારે શું કરવું?

Spam Call આવે ત્યારે સૌથી પહેલા ગભરાવું નહીં.

જો વાત સામાન્ય Marketingની હોય અને તમને રસ ન હોય તો સીધું કહી શકો છો કે તમને રસ નથી. ત્યારબાદ કોલ બંધ કરી શકાય છે.

જો કોલ શંકાસ્પદ લાગે તો કોઈ માહિતી આપ્યા વગર ફોન કાપી નાખો.

ત્યારબાદ જરૂર હોય તો નંબર Block કરો અને Spam તરીકે Report કરો.

જો એક જ પ્રકારના Calls અલગ-અલગ નંબર પરથી આવતા રહે તો તમારા મોબાઇલમાં Spam Protection અને Call Blocking સંબંધિત Settings તપાસવી ઉપયોગી બની શકે છે.

Spam Callsથી બચવા માટે નંબર ક્યાં-ક્યાં આપવો તે ધ્યાન રાખો

ઘણી વખત આપણે કોઈ Offer, Website અથવા App પર Account બનાવતી વખતે મોબાઇલ નંબર આપી દઈએ છીએ.

દરેક Website ખરાબ હોય એવું નથી, પરંતુ અજાણી Website પર તમારી માહિતી આપતા પહેલાં થોડી તપાસ કરવી સારી.

જ્યાં જરૂરી ન હોય ત્યાં મોબાઇલ નંબર જાહેર રીતે શેર ન કરો.

Social Media Profile પર પણ Phone Number Public રાખવાનું ટાળવું સારું છે.

જો ફોન પર કોઈ કંપનીનું નામ લેવામાં આવે તો શું કરવું?

માની લો કે ફોન કરનાર કહે છે કે “હું XYZ કંપનીમાંથી બોલું છું.”

તમારે તરત તેની વાત સાચી માની લેવાની જરૂર નથી.

તમે કોલ બંધ કરીને કંપનીની Official Website અથવા Appમાંથી Customer Care નંબર શોધી શકો છો. ત્યારબાદ ત્યાંથી માહિતી મેળવી શકો છો.

આ રીત થોડી વધારાની મહેનત જેવી લાગે, પરંતુ જો મામલો પૈસા અથવા વ્યક્તિગત માહિતીનો હોય તો થોડી સાવચેતી રાખવી વધુ સારી છે.

ભૂલથી OTP અથવા બીજી માહિતી આપી દીધી હોય તો?

ક્યારેક અજાણતા વ્યક્તિ પાસેથી ભૂલ થઈ શકે છે. જો તમને લાગે કે તમે કોઈ શંકાસ્પદ વ્યક્તિને OTP, UPI સંબંધિત માહિતી અથવા બેંકિંગ માહિતી આપી દીધી છે, તો સમય બગાડ્યા વગર સંબંધિત બેંક અથવા Payment Service Providerનો Official Support સંપર્ક કરો.

જો કોઈ નાણાકીય નુકસાન થયું હોય તો શક્ય તેટલી વહેલી તકે સત્તાવાર Cyber Crime ફરિયાદ વ્યવસ્થા અથવા પોલીસનો સંપર્ક કરવો જોઈએ.

આવી સ્થિતિમાં “પછી જોઈશું” એવું વિચારવાને બદલે ઝડપથી પગલાં લેવા મહત્વપૂર્ણ છે.

બાળકો અને વડીલોને પણ Spam Calls વિશે સમજાવો

ઘરમાં માત્ર પોતે જ સાવધાન રહેવું પૂરતું નથી.

પરિવારમાં વડીલો અથવા બાળકો મોબાઇલનો ઉપયોગ કરતા હોય તો તેમને પણ સમજાવો કે અજાણ્યા વ્યક્તિને OTP, PIN અથવા Password આપવો નહીં.

ખાસ કરીને વડીલોને ઘણી વખત બેંક, ઈન્સ્યોરન્સ અથવા Government Departmentના નામે આવતા કોલ પર વિશ્વાસ થઈ શકે છે.

તેમને સરળ ભાષામાં સમજાવો કે જો કોઈ વ્યક્તિ પૈસા અથવા મહત્વની માહિતી માંગે તો પહેલા પરિવારના કોઈ વિશ્વાસુ વ્યક્તિ સાથે વાત કરવી.

Spam Call ઓળખવાની સૌથી સરળ રીત

જો તમને કોઈ અજાણ્યા નંબર પરથી કોલ આવે તો માત્ર પાંચ બાબતો યાદ રાખો.

કોણ ફોન કરે છે?

કેમ ફોન કરે છે?

શું માહિતી માંગે છે?

શું પૈસા માંગે છે?

શું તમને ઉતાવળ કરાવે છે?

જો આમાંથી એકથી વધુ બાબતો શંકાસ્પદ લાગે તો કોલ બંધ કરી દેવો વધુ સારું છે.

Spam Calls આજના મોબાઇલ યુગની સામાન્ય સમસ્યા બની ગયા છે. દરેક અજાણ્યો કોલ ખતરનાક હોય એવું નથી, પરંતુ અજાણ્યા વ્યક્તિ સાથે વાત કરતી વખતે સાવચેતી રાખવી ખૂબ જરૂરી છે.

ખાસ કરીને જો કોઈ વ્યક્તિ OTP, UPI PIN, ATM PIN, CVV, Password અથવા બેંકિંગ માહિતી માંગે તો આવી માહિતી શેર ન કરવી. કોઈ વ્યક્તિ બેંક કે મોટી કંપનીમાંથી હોવાનો દાવો કરે તો પણ તેની વાતને તરત સાચી માની લેવી નહીં.

ફોન પર “તમારું Account બંધ થઈ જશે”, “તમને ઇનામ મળ્યું છે” અથવા “હમણાં જ Payment કરો” જેવી વાતો કરવામાં આવે ત્યારે પહેલા શાંતિથી તપાસ કરો.

મોબાઇલમાં Spam Protection, Block અને Report જેવા વિકલ્પોનો ઉપયોગ પણ કરી શકાય છે. પરંતુ સૌથી મોટું સુરક્ષા સાધન આપણું પોતાનું સાવધાન મન છે.

એક નાની સાવચેતી તમને મોટા નુકસાનથી બચાવી શકે છે. અજાણ્યો કોલ આવે ત્યારે ગભરાશો નહીં, પરંતુ OTP, PIN અને પૈસાની બાબતમાં ક્યારેય ઉતાવળ ન કરશો.