ભારતની પ્રથમ હાઇડ્રોજન ટ્રેનને પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ હરિયાણાના જીંદથી લીલી ઝંડી બતાવી: ગ્રીન રેલવે યુગની ઐતિહાસિક શરૂઆત

ભારતીય રેલવેના ઇતિહાસમાં 17 જુલાઈ, 2026નો દિવસ એક ઐતિહાસિક દિવસ તરીકે નોંધાયો છે. હરિયાણાના જીંદ રેલવે સ્ટેશન પરથી પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ ભારતની પ્રથમ હાઇડ્રોજન સંચાલિત ટ્રેનને લીલી ઝંડી બતાવી દેશને ગ્રીન ટ્રાન્સપોર્ટેશનના નવા યુગમાં પ્રવેશ કરાવ્યો છે. આ માત્ર એક નવી ટ્રેનનું ઉદ્ઘાટન નથી, પરંતુ સ્વચ્છ ઊર્જા, આધુનિક ટેક્નોલોજી અને પર્યાવરણ પ્રત્યે ભારતની પ્રતિબદ્ધતાનું જીવંત ઉદાહરણ છે. આ ટ્રેન શરૂ થતાં ભારત હવે જર્મની, જાપાન, ફ્રાન્સ, ચીન અને અમેરિકા જેવા દેશોની યાદીમાં સામેલ થયું છે, જ્યાં હાઇડ્રોજન આધારિત રેલ વ્યવસ્થા કાર્યરત છે. આ પ્રોજેક્ટ ભારતીય રેલવેના આધુનિકીકરણ અને કાર્બન ઉત્સર્જન ઘટાડવાના લાંબા ગાળાના વિઝનનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ માનવામાં આવે છે.

પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ આ પ્રસંગે જણાવ્યું કે ભારત હવે માત્ર ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરતું દેશ નથી, પરંતુ નવીન ટેક્નોલોજી વિકસાવનાર દેશ તરીકે પણ આગળ વધી રહ્યું છે. તેમણે કહ્યું કે આત્મનિર્ભર ભારત અને મેક ઇન ઇન્ડિયા અભિયાન હેઠળ વિકસાવવામાં આવેલી આ ટ્રેન ભારતીય ઇજનેરો, વૈજ્ઞાનિકો અને રેલવેના ટેક્નિકલ સ્ટાફની ક્ષમતાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે સ્વચ્છ ઊર્જાનો ઉપયોગ વધારવો અને પ્રદૂષણ ઘટાડવું એ ભારતના વિકાસ માટે જરૂરી છે અને હાઇડ્રોજન ટ્રેન તે દિશામાં એક મોટું પગલું છે. આ સાથે હરિયાણામાં અનેક વિકાસ પ્રોજેક્ટ્સનું પણ લોકાર્પણ અને શિલાન્યાસ કરવામાં આવ્યો, જે રાજ્યના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસને વધુ ગતિ આપશે.

હાઇડ્રોજન ટ્રેન સામાન્ય ડીઝલ અથવા ઇલેક્ટ્રિક ટ્રેનથી સંપૂર્ણપણે અલગ રીતે કાર્ય કરે છે. તેમાં હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલ ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. ફ્યુઅલ સેલમાં હાઇડ્રોજન અને ઓક્સિજન વચ્ચે થતી રાસાયણિક પ્રક્રિયાથી વીજળી ઉત્પન્ન થાય છે, જે ટ્રેનને આગળ ધપાવે છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન ધુમાડો કે કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું ઉત્સર્જન થતું નથી. માત્ર પાણીની વરાળ અને ગરમી ઉત્પન્ન થાય છે. તેથી આ ટ્રેનને ઝીરો-એમિશન અથવા લગભગ પ્રદૂષણમુક્ત પરિવહન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આજના સમયમાં જ્યારે વિશ્વભરમાં ક્લાઈમેટ ચેન્જ અને ગ્લોબલ વોર્મિંગ જેવી સમસ્યાઓ વધી રહી છે ત્યારે આવી ટેક્નોલોજી ભવિષ્ય માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.

ભારતની આ પ્રથમ હાઇડ્રોજન ટ્રેન હરિયાણાના જીંદ અને સોનીપત વચ્ચે લગભગ 89 કિલોમીટરના રૂટ પર દોડશે. ટ્રેનમાં કુલ 10 કોચ છે જેમાં બે હાઇડ્રોજન પાવર કાર અને આઠ પેસેન્જર કોચનો સમાવેશ થાય છે. આ ટ્રેનમાં એકસાથે આશરે 2,600 મુસાફરોની ક્ષમતા છે, જ્યારે બેઠકોની સંખ્યા 682 જેટલી છે. ટ્રેનની મહત્તમ ડિઝાઇન સ્પીડ 110 કિલોમીટર પ્રતિ કલાક છે, જોકે શરૂઆતમાં તેને લગભગ 75 કિલોમીટર પ્રતિ કલાકની ઓપરેશનલ ગતિએ ચલાવવામાં આવશે જેથી તેની કામગીરી અને સુરક્ષાનું સતત મૂલ્યાંકન થઈ શકે.

આ પ્રોજેક્ટની સૌથી ખાસ વાત એ છે કે ટ્રેન માટે જરૂરી હાઇડ્રોજન ઇંધણની વ્યવસ્થા પણ જીંદ ખાતે જ વિકસાવવામાં આવી છે. અહીં હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન, સંગ્રહ અને રિફ્યુઅલિંગ માટે વિશેષ સુવિધા ઉભી કરવામાં આવી છે. ટ્રેનમાં હાઇડ્રોજન લીકેજ, આગ, ધુમાડો અને તાપમાન પર નજર રાખવા માટે આધુનિક સેન્સર અને મલ્ટી-લેયર સેફ્ટી સિસ્ટમ લગાવવામાં આવી છે. જો કોઈ અસામાન્ય સ્થિતિ સર્જાય તો સિસ્ટમ તરત જ એલર્ટ આપે છે, જેના કારણે મુસાફરોની સુરક્ષા વધુ મજબૂત બને છે. ભારતીય રેલવેએ આ પ્રોજેક્ટમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સુરક્ષા ધોરણોનું પાલન કર્યું હોવાનું જણાવ્યું છે.

ભારતીય રેલવે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી પર્યાવરણને અનુકૂળ પરિવહન વ્યવસ્થા તરફ સતત આગળ વધી રહી છે. રેલવેનું મોટા ભાગનું નેટવર્ક પહેલેથી જ વીજળીકરણ થઈ ચૂક્યું છે અને હવે જ્યાં સંપૂર્ણ વીજળીકરણ કરવું મુશ્કેલ છે તેવા રૂટ પર હાઇડ્રોજન ટ્રેનો ઉપયોગી બની શકે છે. આ ટેક્નોલોજી ડીઝલ પરની નિર્ભરતા ઘટાડશે, ઇંધણ ખર્ચમાં લાંબા ગાળે બચત કરશે અને કાર્બન ઉત્સર્જન ઘટાડવામાં મદદરૂપ બનશે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો આ પાયલોટ પ્રોજેક્ટ સફળ રહેશે તો આગામી વર્ષોમાં ભારતના અન્ય રૂટ પર પણ હાઇડ્રોજન ટ્રેનો દોડતી જોવા મળી શકે છે.

વિશ્વમાં ગ્રીન એનર્જી તરફ વધી રહેલા પરિવર્તન વચ્ચે ભારતનું આ પગલું ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. યુરોપ અને એશિયાના કેટલાક દેશોએ હાઇડ્રોજન ટ્રેનોનો સફળ ઉપયોગ શરૂ કર્યો છે અને હવે ભારત પણ આ ક્ષેત્રમાં પોતાની ટેક્નોલોજીકલ ક્ષમતાનું પ્રદર્શન કરી રહ્યું છે. ખાસ કરીને આ પ્રોજેક્ટનો મોટો ભાગ સ્વદેશી ટેક્નોલોજીથી તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે, જે મેક ઇન ઇન્ડિયા અભિયાનને વધુ મજબૂત બનાવે છે. ભારતીય ઇજનેરો દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી આ ટ્રેન ભવિષ્યમાં આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં પણ ભારતની પ્રતિષ્ઠા વધારી શકે છે.

પર્યાવરણના દૃષ્ટિકોણથી જોવામાં આવે તો હાઇડ્રોજન ટ્રેન ભવિષ્યની જરૂરિયાત છે. વધતું પ્રદૂષણ, પેટ્રોલિયમ ઇંધણ પરની નિર્ભરતા અને ક્લાઈમેટ ચેન્જ જેવા પડકારો વચ્ચે સ્વચ્છ ઊર્જા આધારિત પરિવહન વ્યવસ્થા વિકસાવવી સમયની માંગ છે. હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલ ટેક્નોલોજી માત્ર પ્રદૂષણ ઘટાડતી નથી, પરંતુ ઊર્જાના વૈકલ્પિક સ્ત્રોતોને પણ પ્રોત્સાહન આપે છે. જો આવનારા વર્ષોમાં હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન વધુ સસ્તું અને સરળ બનશે તો આ ટેક્નોલોજી રેલવે ઉપરાંત બસ, ટ્રક અને અન્ય જાહેર પરિવહનમાં પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી શકે છે.

ભારતની પ્રથમ હાઇડ્રોજન ટ્રેનનું લોન્ચિંગ દેશ માટે ગૌરવની ક્ષણ છે. આ પહેલ દર્શાવે છે કે ભારત માત્ર આર્થિક વિકાસ જ નહીં, પરંતુ પર્યાવરણને અનુકૂળ વિકાસને પણ સમાન મહત્વ આપે છે. ભારતીય રેલવેનું આ ઐતિહાસિક પગલું ભવિષ્યમાં ગ્રીન મોબિલિટીના ક્ષેત્રમાં અનેક નવા રસ્તા ખોલી શકે છે. જો આ પ્રોજેક્ટ સફળતાપૂર્વક આગળ વધશે તો ભારતનું રેલવે નેટવર્ક વધુ આધુનિક, સ્વચ્છ અને ટકાઉ બનશે. સ્વચ્છ ઊર્જા આધારિત પરિવહન તરફનું આ પરિવર્તન માત્ર આજની પેઢી માટે જ નહીં પરંતુ આવનારી પેઢીઓ માટે પણ વધુ સુરક્ષિત અને સ્વચ્છ પર્યાવરણ નિર્માણ કરવામાં મહત્વપૂર્ણ સાબિત થશે.